Spis treści:
- Podstawy prawne dla SZBI
- Architektura systemu i hierarchia dokumentacji
- Szczegółowy opis etapów prac
- Najczęstsze niezgodności podczas audytów
- Ryzyka realizacyjne harmonogramu
Do 3 kwietnia 2027 r. w jednostce należy w pełni wdrożyć środki zarządzania ryzykiem, w tym System Zarządzania Bezpieczeństwem Informacji, oraz rozpocząć korzystanie z systemu S46. Warto więc rozpocząć realizację tych prac jeszcze w tym roku.
System Zarządzania Bezpieczeństwem Informacji (dalej: SZBI) stanowi spójne, zintegrowane podejście zarządcze, którego celem jest zapewnienie, że dane przetwarzane w jednostce są należycie chronione przed wyciekiem, zniszczeniem, zablokowaniem lub nieuprawnioną modyfikacją. Prawidłowo działający SZBI wspiera zachowanie ciągłości świadczenia usług publicznych nawet w przypadku zakłócenia działania systemów teleinformatycznych urzędu.
Podstawy prawne dla SZBI
Wdrożenie SZBI wynika z trzech bezpośrednich podstaw prawnych, oraz normy zapewniającej standard ochrony informacji:
- Rozporządzenie Rady Ministrów z dnia 21 maja 2024 r. w sprawie Krajowych Ram Interoperacyjności, minimalnych wymagań dla rejestrów publicznych i wymiany informacji w postaci elektronicznej oraz minimalnych wymagań dla systemów teleinformatycznych (DzU z 2024 r., poz. 773; dalej: KRI) – nakłada na podmioty realizujące zadania publiczne obowiązek ustanowienia, utrzymywania i ciągłego doskonalenia SZBI (§ 19) oraz przeprowadzania okresowej analizy ryzyka i obowiązkowego, corocznego audytu wewnętrznego (§ 19 ust. 2 pkt 14).
- Ustawa z dnia 5 lipca 2018 r. o krajowym systemie cyberbezpieczeństwa (DzU z 2026 r., poz. 20 z późn. zm.; dalej: uoksc) i jej nowelizacja z dnia 23 stycznia 2026 r. (wdrażająca dyrektywę NIS 2) – nakładają na samorządy rygorystyczne obowiązki zarządcze. Kluczowym terminem ustawowym dla pełnego wdrożenia operacyjnego mechanizmów SZBI oraz systemu zgłaszania incydentów (S46) jest 3 kwietnia 2027 r. Ustawa wprowadza obowiązek zgłaszania poważnych incydentów do właściwego zespołu CSIRT NASK w ścisłych reżimach czasowych (wczesne ostrzeżenie w ciągu 24 godzin, powiadomienie o incydencie w 72 godziny, raport końcowy w terminie miesiąca).
- Rozporządzenie Parlamentu Europejskiego i Rady (UE) 2016/679 z dnia 27 kwietnia 2016 r. (DzUrz UE L 119 z 04.05.2016; dalej: rodo) oraz ustawa z dnia 10 maja 2018 r. o ochronie danych osobowych – wymagają wdrożenia odpowiednich środków technicznych i organizacyjnych zapewniających poufność, integralność, dostępność i odporność systemów przetwarzania danych osobowych.
- Norma PN-EN ISO/IEC 27001:2023 (dalej: ISO 27001) – jej celem jest ochrona najcenniejszych aktywów informacyjnych oraz zapewnienie poufności, integralności i dostępności informacji. Jako kompleksowe podejście pozwala na dogłębne zrozumienie wewnętrznych procesów operacyjnych organizacji, identyfikację luk procesowych, mapowanie podatności infrastruktury oraz oparte na danych zarządzanie zidentyfikowanym ryzykiem.
Zgodnie z powyższymi wymogami prawnymi za skuteczność bezpieczeństwa informacji odpowiada bezpośrednio kierownik jednostki (wójt, burmistrz, prezydent, starosta, marszałek województwa, wojewoda). Artykuł 73a uoksc przewiduje możliwość nałożenia kary pieniężnej bezpośrednio na kierownika podmiotu kluczowego lub ważnego. Zakres obowiązków kierownika jednostki w obszarze cyberbezpieczeństwa obejmuje w szczególności:
- zapewnienie odpowiednich środków finansowych w budżecie jednostki;
- zapewnienie wdrożenia SZBI;
- wyznaczenie co najmniej dwóch osób odpowiedzialnych za kontakt z CSIRT NASK, w tym za zgłaszanie incydentów w ustawowych terminach;
- weryfikację i audyt bezpieczeństwa w łańcuchu dostaw ICT;
- realizację zaleceń organów nadzorczych. Do realizacji tych działań może zostać powołany koordynator SZBI, jednak nie ma możliwości przeniesienia na niego pełnej odpowiedzialności spoczywającej na kierowniku jednostki. Koordynator odpowiada za przygotowanie metodyki, szablonów i prowadzenie harmonogramu, natomiast decyzje o akceptacji ryzyka, przydziale zasobów oraz egzekwowaniu procedur spoczywają na kadrze kierowniczej.
Architektura systemu i hierarchia dokumentacji
Skuteczny SZBI w jednostce opiera się na jasnym podziale ról oraz na przejrzystej, trzypoziomowej strukturze dokumentacji wewnętrznej. W celu sprawnego wdrożenia i nadzoru nad systemem ustanawia się następujące role:
- kierownik jednostki – zatwierdza politykę bezpieczeństwa informacji, przydziela zasoby finansowe i kadrowe, przyjmuje coroczne sprawozdania z przeglądu zarządzania;
- zespół ds. SZBI – organ opiniodawczo-doradczy, w którego skład wchodzą: sekretarz, skarbnik, inspektor ochrony danych (IOD), administrator systemów informatycznych oraz wyznaczeni pracownicy merytoryczni;
- koordynator ds. SZBI – odpowiada za bieżący nadzór nad wdrażaniem planu prac, aktualizację dokumentacji, koordynację analizy ryzyka i przygotowanie jednostki do audytu;
- właściciele procesów i ryzyk – odpowiadają za identyfikację aktywów w swoich komórkach, współudział w analizie ryzyka oraz egzekwowanie stosowania procedur przez podległych pracowników.
Szczegółowy opis etapów prac
Przyjrzyjmy się teraz dokładniej, co powinny obejmować poszczególne etapy harmonogramu wdrożenia SZBI i systemu S46 w organizacji.
Etap 1: Inicjacja projektu i analiza luk
Pierwszym krokiem jest wydanie zarządzenia w sprawie powołania zespołu ds. SZBI oraz wyznaczenia koordynatora. Równolegle należy przeprowadzić analizę luk (Gap Analysis), stanowiącą audyt zerowy. Pozwala ona ocenić dotychczas stosowane zabezpieczenia techniczne i organizacyjne w odniesieniu do wymogów KRI, uoksc, NIS 2 oraz rodo. Każda komórka merytoryczna dokonuje inwentaryzacji swoich zasobów informacyjnych (rejestry, bazy danych, systemy IT, archiwum).
Etap 2: Opracowanie i formalne przyjęcie dokumentacji
Na podstawie wyników analizy luk należy przygotować komplet dokumentacji SZBI. Dokumentacja musi zostać dostosowana do specyfiki jednostki. Obejmie ona m.in. politykę bezpieczeństwa informacji, procedurę zarządzania incydentami, politykę kontroli dostępu, plan ciągłości działania oraz politykę czystego biurka. Wszystkie dokumenty powinny zostać skonsultowane z poszczególnymi komórkami merytorycznymi, aby zapewnić ich wykonalność operacyjną.
Etap 3: Analiza ryzyka
Należy przeprowadzić wielokryterialną analizę ryzyka dla kluczowych procesów jednostki. Na podstawie oceny wpływu na poufność, integralność, dostępność, finanse i wizerunek jednostki trzeba sformułować plan postępowania z ryzykiem, wskazujący konkretne zabezpieczenia do wdrożenia wraz z terminami i odpowiedzialnymi pracownikami.
Proces rozpoczyna się od identyfikacji kluczowych procesów realizujących zadania publiczne w urzędzie oraz inwentaryzacji zasobów informacyjnych. Szacowanie ryzyka polega na przeanalizowaniu potencjalnych zagrożeń i podatności dla każdego z tych procesów i ocenie ich wpływu na pięć głównych obszarów: poufność, integralność, dostępność, finanse oraz wizerunek urzędu. Podstawowe kroki do realizacji na tym etapie to:
- Analiza procesów krytycznych – ocena wpływu zagrożeń na poufność, integralność i dostępność informacji oraz na finanse i reputację jednostki. Główne obszary podlegające analizie to cyberbezpieczeństwo i IT; inwestycje publiczne; zamówienia publiczne; finanse i budżet; przetwarzanie dokumentów i procedury EZD.
- Plan postępowania z ryzykiem – przypisanie zabezpieczeń organizacyjnych i technicznych, sztywnych terminów oraz imiennych właścicieli ryzyk. Dodatkowo wybór odpowiedniej strategii postępowania z ryzykiem, tj. unikanie, mitygacja, transfer lub akceptacja.
- Ścieżka dowodowa audytu – przed pierwszym audytem zgodności z krajowym systemem cyberbezpieczeństwa należy przygotować odpowiednie dowody, tj. formalnie zatwierdzony rejestr ryzyk i cykliczny przegląd ryzyka rezydualnego akceptowanego przez kierownictwo. Brak udokumentowanej i cyklicznej analizy ryzyka stanowi bezpośrednią niezgodność z § 19 rozporządzenia KRI.
Etap 4: Edukacja i oświadczenia
Najczęstszą przyczyną incydentów bezpieczeństwa jest błąd ludzki lub nieświadomość pracowników. Dlatego kluczowym elementem planu jest przeniesienie zapisów dokumentacji na codzienne nawyki personelu. W styczniu i lutym 2027 r. zaleca się zorganizowanie obowiązkowych szkoleń dla wszystkich pracowników. Program należy zróżnicować w zależności od pełnionej funkcji:
- Warsztaty dla kadry kierowniczej – szkolenie z zakresu odpowiedzialności prawnej, zarządzania ryzykiem i podejmowania decyzji w sytuacjach kryzysowych. Zgodnie z art. 8e ust. 1 kierownik podmiotu (np. wójt, burmistrz, prezydent miasta, starosta) oraz osoba, której powierzono obowiązki zarządzania cyberbezpieczeństwem, mają ustawowy obowiązek przejścia szkolenia raz w roku kalendarzowym. Obowiązek ten ma charakter osobisty i nie można go delegować. Za jego niedopełnienie kierownikowi grożą kary finansowe.
- Okresowe szkolenia stanowiskowe dla pracowników operacyjnych – przystępne szkolenia z rozpoznawania ataków phishingowych, bezpiecznej obsługi poczty e-mail, ochrony haseł, zasad czystego biurka oraz obowiązkowej procedury zgłaszania incydentów. Ustawa nakazuje prowadzenie ciągłych działań edukacyjnych. Podstawę prawną dają art. 8 ust. 1 pkt 2 lit. i oraz art. 8d pkt 4. W przypadku jednostek publicznych zastosowanie ma również załącznik nr 4 do ustawy – pkt 17 części I. Przepisy te zobowiązują jednostki do prowadzenia działań podnoszących świadomość personelu w zakresie cyberbezpieczeństwa (tzw. cyber awareness) oraz uczących zasad cyberhigieny i rozpoznawania zagrożeń.
- Dystrybucja przewodników użytkownika – każdy pracownik otrzymuje skróconą, dwustronicową „Kartę Szybkiego Reagowania” z zasadami i numerami kontaktowymi.
Ponadto, zgodnie z § 19 ust. 2 pkt 6 KRI, podmiot publiczny realizujący zadania publiczne musi zapewnić okresowe szkolenia dla osób zaangażowanych w proces przetwarzania informacji w zakresie bezpieczeństwa informacji. Dobrą praktyką jest udokumentowanie tego faktu imiennym oświadczeniem każdego pracownika o zapoznaniu się z procedurami SZBI i zobowiązaniu do ich przestrzegania.
Etap 5: Ćwiczenia i symulacje
Zaleca się, aby w lutym i marcu 2027 r. zostały przeprowadzone praktyczne ćwiczenia i symulacje. Odbyte ćwiczenia to udokumentowana informacja, która będzie istotnym dowodem podczas przyszłego audytu. Poniżej dwie propozycje scenariuszy ćwiczeń.
Scenariusz 1. Symulacja incydentu cyberbezpieczeństwa
- Przebieg ćwiczenia: Kontrolowana wysyłka testowej wiadomości phishingowej lub symulowane zgłoszenie podejrzanej infekcji stacji roboczej przez pracownika wydziału.
- Cel ćwiczenia: Przećwiczenie pełnej ścieżki od incydentu do raportowania, tj. pracownik merytoryczny → IT/IOD → koordynator SZBI → zespół ds. SZBI → sporządzenie formularza zgłoszenia do CSIRT NASK w terminie 24 godzin (wczesne ostrzeżenie podmiot kluczowy).
- Weryfikacja: Sprawdzenie czasu reakcji, poprawności kwalifikacji incydentu oraz kompletności rejestru incydentów.
Scenariusz 2. Symulacja awarii ciągłości działania
- Przebieg ćwiczenia: Symulowany brak dostępu do głównego systemu dziedzinowego, np. systemu EZD, systemu finansowego
- Cel ćwiczenia: Praktyczne uruchomienie procedury awaryjnej (przejście na papierową obsługę interesantów) oraz przeprowadzenie próbnego odtworzenia baz danych z kopii zapasowej (Backup Restore Test) przez dział IT.
- Weryfikacja: Sporządzenie protokołu z testu ciągłości działania z określeniem realnego czasu odzyskania sprawności.
W trakcie trwania etapu 5. koordynator SZBI wraz z IOD mogą również przeprowadzić wyrywkowe kontrole (także po godzinach pracy jednostki), np. z przestrzegania zasady czystego biurka.
Etap 6: Audyt i przegląd zarządzania (do 03.04.2027 r.)
W ramach przedstawionego planu pierwszy audyt wewnętrzny należy przeprowadzić w marcu 2027 r., tak aby zakończyć całą procedurę i przedstawić raport przed terminem ustawowym. Przebieg audytu wewnętrznego:
- Planowanie i zakres audytu – badaniu podlegać będzie 14 obszarów określonych w § 19 ust. 2 KRI, w tym organizacja bezpieczeństwa, zarządzanie aktywami, bezpieczeństwo zasobów ludzkich, ochrona fizyczna, ciągłość działania oraz obsługa incydentów.
- Badanie dowodowe – audytorzy przeanalizują próby dokumentów (oświadczenia pracowników, rejestry wniosków IT, protokoły z testów backupu i symulacji incydentów).
- Raport z audytu – sporządzenie oficjalnego raportu z audytu KRI, zawierającego ocenę zgodności, wykaz zidentyfikowanych niezgodności oraz rekomendacje korygujące.
Zwieńczeniem całego cyklu wdrożeniowego przed 3 kwietnia 2027 r. powinno być posiedzenie przeglądu zarządzania z udziałem kierownictwa jednostki oraz zespołu ds. SZBI. Podczas posiedzenia koordynator przedstawia sprawozdanie z funkcjonowania SZBI, wyniki analizy ryzyka, wnioski z audytu wewnętrznego oraz stan realizacji planu postępowania z ryzykiem. Przegląd kończy się formalną akceptacją systemu i potwierdzeniem gotowości jednostki do spełniania wymogów uoksc / NIS 2 i audytu zewnętrznego.
Najczęstsze niezgodności podczas audytów
Jednostki samorządowe zazwyczaj mają opracowane niezbędne dokumenty, ale gorzej jest z kwestią dowodową. Do najczęstszych niezgodności należą:
- Jednostka dostaje gotowy szablon SZBI i sztuczne procedury, które są oderwane od faktycznych procesów wewnętrznych.
- Analiza ryzyka nie jest powiązana z konkretnymi zabezpieczeniami stosowanymi w jednostce, a właściciele ryzyk są błędnie zidentyfikowani.
- Niekompletna inwentaryzacja aktywów, która nie uwzględnia nowych systemów, usług chmurowych i dostawców zewnętrznych.
- Brak dokumentacji ze zrealizowanych działań edukacyjnych (list obecności, certyfikatów i materiałów lub sprawdzenia przyswojonej wiedzy z zakresu cyberbezpieczeństwa).
- Brak udokumentowanych protokołów z testów odtwarzania kopii zapasowych.
- Niedopełnienie wymagań związanych z obowiązkowym przeglądem zarządzania lub przegląd sprowadzony do podpisania gotowego sprawozdania.
Każdą z tych niezgodności należy wyeliminować na etapie planowania prac, dlatego zaproponowany harmonogram zakłada, że każdy z etapów zakończy się wymiernym dowodem: zarządzeniem, rejestrem, protokołem lub raportem zatwierdzonym przez najwyższe kierownictwo.
Ryzyka realizacyjne harmonogramu
Opracowany plan prac umożliwia jednostce uporządkowane przejście przez proces wdrożenia SZBI oraz spełnienie kluczowych wymogów prawnych do dnia 3 kwietnia 2027 r. Ze względu na krótki okres pozostały do spełnienia wymogów miesiące od listopada do kwietnia będą dla samorządów wyjątkowo wymagające. W tym samym czasie trwać będą także prace nad budżetem czy sprawozdawczością roczną. Takie natężenie prac może znacząco utrudniać zgromadzenie niezbędnych pracowników merytorycznych. W celu sprawnego prowadzenia projektu należy jak najszybciej powołać koordynatora SZBI, ustalić terminy krótkich spotkań statusowych oraz zaplanować nieprzekraczalne kamienie milowe. Konieczne jest również wcześniejsze zabezpieczenie środków w budżecie jednostki na konieczne szkolenia, wsparcie zewnętrzne i niezależny audyt.
Po 3 kwietnia 2027 r. należy pamiętać, że samo wdrożenie SZBI nie jest jednorazowym projektem, lecz początkiem stałego procesu zarządzania bezpieczeństwem informacji. Kolejnym krokiem jest pierwszy obowiązkowy audyt cyberbezpieczeństwa podmiotów kluczowych, którego realizację przewidziano do 3 kwietnia 2028 r. Większość zapisanych w ustawie kar administracyjnych (art. 73, art. 73a i art. 74 uoksc) będzie mogła być nakładana dopiero po tej dacie.
Autor
Izabela Kolbusz
Autorka jest główną specjalistką w Biurze Cyfryzacji Urzędu Miejskiego w Świdnicy z 18-letnim doświadczeniem na styku administracji samorządowej i branży IT. W swojej pracy zajmuje się optymalizacją procesów oraz promocją idei smart city. W Świdnicy odpowiada za koordynację kluczowych projektów z zakresu bezpieczeństwa danych i wzmacniania cyberodporności urzędu.